Roadtrip Beton | Het dak op

In het inspirerende circulaire gebouw Circl in Amsterdam verzamelden we ons op 21 augustus om anderhalf uur lang de breinen te breken over de vraag hoe we meer functies kunnen geven aan het dak. Een kwestie waar we heel wat expertise voor in huis hadden: het panel bestond uit multifunctoneel dakenspecialist Jaap Dooper van Zoontjens, vastgoedstrategist Robert Koolen van Heijmans, daktuinvisionair Merlijn Hoenekamp en groen-blauwedakenkenner Kasper Spaan van Waternet. Maar ook in het publiek barstte het van de inhoudelijke kenners die elk hun steentje bijdroegen aan de discussie, met deelnemers van NEPROM, het Groene Dakenplan, gemeentes, het ministerie van BZK, beleggers, bedrijfsdeskundigen en journalisten. Martin van der Vliet, netwerkmanager van de sector beton van MVO Nederland en secretaris van het Betonakkoord, leidde de discussie in goede banen.

Er werden vier hoofdthema’s behandeld in de discussie: de ontwikkeling van een functie-biedend dak, het ontwerpproces van een multifunctioneel dak, wat daarbij belangrijk is, en wat er nog in de weg ligt van een toekomst waarin alle daken en gevels multifunctioneel zijn.

De ontwikkeling van het functiehoudende dak

‘‘Het dak is niet langer een afvoerputje, maar heeft een integrale functie gekregen als extra ruimte van het pand.’’ – Robert Koolen

Het eerste thema dat aan bod kwam was de functieontwikkeling die het dak heeft doorgemaakt. Waar het namelijk eerst voornamelijk een ‘afvoerputje’ was voor installaties zoals afvoerpijpen en glazenwasinstallaties, heeft het dak het afgelopen decennium een flinke transformatie ondergaan. Eerst al in zijn transformatie naar speelgrond voor de energietransitie, waarbij het ruimte begon te bieden aan zonnepanelen die het gebouw naar energieneutraliteit konden helpen. Maar met de toenemende urbanisatie en klimaatproblemen in Nederland, werden onze ogen de afgelopen jaren ook steeds meer geopend voor andere functies die het dak kan bieden- zoals een baken voor biodiversiteit, een koelende oplossing tijdens hitte in de stad, waterberging, een ruimte voor recreatie en verschillende andere functies.

Op dit moment kan een dak dat is ingericht om deze functies te bekleden al een flinke bijdrage leveren aan de waarde van het vastgoed. Dit komt omdat de voordelen van een multifunctioneel dak voor klanten steeds zichtbaarder zijn geworden en blijven worden. Door deze ontwikkeling wordt het nu steeds belangrijker voor ontwikkelaars om de mogelijke functies van een dak mee te nemen in de ontwikkeling van een gebouw.

Het ontwerpproces van een multifunctioneel dak

Laat het dak een canvas zijn dat gedurende zijn leven van kleur kan verschieten – Kasper Spaan

De hoofdvraag bij de ontwikkeling van een multifunctioneel dak is wel hoe we al deze functies laten samenkomen. De basisvoorwaarde wat er kán met het dak staat hierbij volgens de panelisten vooraan. Bij de ontwikkeling van een oud gebouw kunnen sommige functies namelijk te ambitieus zijn, terwijl het in de ontwikkeling van nieuwe gebouwen steeds belangrijker wordt dat het dak wel écht wordt meegenomen in het ontwerpproces. De gevel mag daarbij trouwens ook zeker niet worden vergeten, want ook die kan ruimte bieden aan zonnepanelen of een andere slimme functie.

De sleutel is om een slimme mix van functies te vinden en daarin groei- en veranderruimte te integreren, luidt de conclusie van Kasper Spaan. Dakfuncties kunnen verschillende kleuren hebben: blauw (waterretentie), groen (biodiversiteit), geel (energie) of rood (gezondheid, bijvoorbeeld door recreatie). Door het dak te zien als een canvas, kunnen deze verschillende kleuren mooi worden gecombineerd. Belangrijk wel is dat het canvas niet wordt ‘beschilderd’ om statisch hetzelfde te blijven, maar in plaats daarvan mee verandert met zijn levenscyclus en zijn kleuren hierop aanpast.

De opdrachtgever speelt hierbij een belangrijke rol. Die moet proberen zoveel mogelijk het volledige maatschappelijke plaatje te zien, en niet naar de korte termijn lasten te kijken (geld), maar in plaats daarvan naar de lange en korte termijn baten (alle functies die het dak biedt). Een eventuele belegger kan hier niet buiten kijf blijven, want die geeft vaak het groene licht. De gemeente kan ook een belangrijke rol spelen, want die kan basisvoorwaarden voor het canvas neerleggen. Belangrijk is hoe dan ook dat alle belangrijke stakeholders vanaf het begin van het ontwerpproces mee om de tafel gaan om de juiste kleur(en) te geven aan het dak voor de juiste levensfase van het gebouw.

Belangrijke overwegingen in het ontwerpproces

‘‘Wat je niet nodig hebt, dat zet je er niet in’’ – Merlijn Hoenekamp

Een belangrijke overweging in het ontwerpproces zijn ook onderhoud en veiligheid, zo wordt in de discussie meermaals onderstreept. Met betrekking tot onderhoud mee ontwerpen is het eerste principe dat wat er niet nodig is, er ook niet in hoeft, zegt Merlijn Hoenekamp. Bij het ontwerp van de daktuin van Circl, dat uit de handen komt van Merlijn en Donkergroen, is er bijvoorbeeld maar beperkte irrigatieruimte nodig, omdat beregening in principe maar in beperkte mate nodig is. Ook moet de waterhuishouding tip-top in orde zijn, aldus Kasper Spaan, want een groen dak kan werken als een spons en tot wel 100 liter water per vierkante meter vasthouden. Iemand uit het publiek herinnert de panelleden eraan dat veilig onderhoud centraal hoort te staan, wat wordt beaamd door Robert en Jaap. Er zijn situaties waar onderhoudswerknemers zelfs abseilcurssusen nodig hebben om een gebouw te kunnen onderhouden. De conclusie is dat het ontwerp van het gebouw vanaf het begin moet worden ingesteld op veilig onderhoud en dat er nieuwe opleidingen voor werknemers die het onderhoud gaan uitvoeren moeten worden gerealiseerd.

De kosten van het onderhoud hoeven daarbij geen grote rol te spelen. In Amerika, waar groene daken onder andere worden gebruikt om de hond op uit te laten, zit onderhoud bijvoorbeeld vaak gewoon verwerkt in de huurprijs, omdat de tuin en het daarbij behorende onderhoud een behoorlijke meerwaarde toevoegen aan het gebouw. Belangrijk hiervoor is dat de volledige waarde van het dak goed wordt doorberekend.

Op weg naar een toekomst vol multifunctionele daken en gevels

‘‘In Frankrijk hebben ze al voorwaardes meegegeven voor daken in de ontwikkeling van bedrijfspanden. Datzelfde lef moet Nederland ook gaan hebben om een race to the bottom te voorkomen.’’– Jaap Dooper

De laatste belangrijke opgave die werd besproken was hoe we ervoor kunnen zorgen dat in de toekomst alle daken en gevels multifunctioneel zijn.  De Green Deal Groene Daken heeft hier de afgelopen vier jaar al flink aan bijgedragen, maar participanten zijn nog niet klaar, zo wordt er geclaimd. Één van de uitdagingen is bijvoorbeeld om het volledige maatschappelijke plaatje prioriteit te geven en niet alleen het kostenplaatje. Ook moeten architecten nog veel meer worden doordrongen van de mogelijkheden van multifunctionele daken en hun bijdrage aan de stedelijke leefomgeving. Regelgeving moet bovendien creativiteit bij opdrachtgevers nog beter mogelijk gaan maken, waarbij nieuwe minima moeten worden gesteld aan wat daken aankunnen. Als laatste wordt er genoemd dat het Bouwbesluit op de schop moet, omdat met de huidige minimumeisen de doelstelling van het Klimaataakkoord niet kan worden gehaald..

Naar de tuin

Na een levendige discussie worden we door Merlijn van Donkergroen rondgeleid door de prachtige daktuinen van Circl – een creatie van Merlijn zelf. Hij vertelt ons over de levenscycli van zijn metalen plantenbakken, het hergebruik van de Belgische kasseien, hoe de gerecyclede fietsframes die zijn gebruikt voor de bankjes ook aan het eind van hun tijd bij Circl nog demonteerbaar zijn, en welke biologisch geteelde planten hij heeft gebruikt om de tuin zo duurzaam mogelijk te maken. De rondleiding werd afgesloten met een borrel op Circl’s dak.

Belangrijke lessen

Daken en gevels bieden veel belangrijke maatschappelijke en consumentenvoordelen. Steeds vaker zijn deze al uitgelicht.

  • In de weg naar de toekomst moeten we de functies van daken en gevels integreren in het ontwerp van gebouwen, waarbij we de hele levenscyclus van het gebouw moeten meenemen en functies moeten kunnen veranderen.
  • Onderhoud en veiligheid met betrekking tot dit onderwerp moeten we al meenemen vanaf het begin van het gebouwontwerp. Ook in de scholing van onderhoudsmedewerkers moet een omslag komen.
  • We zijn al een heel eind gekomen, maar we mogen als Nederland nog ambitieuzer zijn in ons beleid, en nog meer de mogelijkheden van het dak belichten.

links